(Ηγούμενος Αρχιμ. Παύλος Κίτσος, Τηλ : 2510242511)

Τρία μόλις χιλιόμετρα έξω από την Καβάλα, ακολουθώντας κανείς την εθνική οδό Καβάλας-Θεσσαλονίκης, εκεί ακριβώς που αυτή ενώνεται με τα σωζόμενα τμήματα της παλαιάς περίφημης Εγνατίας οδού βρίσκεται η Ιερά Μονή Αγίου Αποστόλου Σίλα.

Κυριολεκτικά δεσπόζει στον αυχένα που σχηματίζουν τα δυτικά υψώματα, τα οποία κλείνουν την πόλη της Καβάλας απ'τη θυελώδη μανία των χειμωνιάτικων βοριάδων.

Ακριβώς απ'το σημείο όπου βρίσκεται η μονή, η θέα της Καβάλας είναι θαυμάσια. Μπροστά της οι πανέμορφες ακρογιαλιές με τα φυσικά τους λιμανάκια. Βαθύτερα - στον κόλπο οι γνωστές πετρελαιοπηγές. Πιο μακρύτερα ακόμα, το μαργαριτάρι των βορειοελλαδίτικων νησιών, η Θάσος. Η ίδια η πόλη, σκαρφαλωμένη κυριολεκτικά πάνω στα βράχια και στις ρεματιές που σχηματίζονται καθώς τα βουνά κατεβαίνουν σχεδόν απότομα στη θάλασσα, δικαιολογεί σχεδόν απόλυτα τον προβληματισμό όλων αυτών των ειδικών που απέδωσαν το όνομα της πόλης στη ιδιομορφία του εδάφους.

Ο γραφικότατος αυτός χώρος που περιβάλλεται από ένα θαυμάσιο πλούσιο πράσινο, δεν επιλέχθηκε τυχαία για την ανέγερση της μονής. Κατά την παράδοση στο σημείο αυτό κάθησαν να ξεκουραστούν ο Απόστολος Παύλος και οι συνεργάτες του Σίλας, Τιμόθεος και Λουκάς. Αυτό εξάλλου αναφέρει και η μαρμάρινη στήλη που βρίσκεται σήμερα μπροστά και λίγο αριστερά από το Καθολικό της μονής : ''ΚΑΤ' ΑΡΧΑΙΑΝ ΠΑΡΑΔΟΣΙΝ ΕΝΤΑΥΘΑ ΑΝΕΠΑΥΘΗΣΑΝ ΟΙ ΑΓΙΟΙ ΑΠΟΣΤΟΛΟΙ ΠΑΥΛΟΣ ΚΑΙ ΣΙΛΑΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣ ΦΙΛΙΠΠΟΥΣ ΠΡΩΤΗΝ ΑΠΟΣΤΟΛΙΚΗΝ ΕΠΙΣΚΕΨΙΝ ΤΩΝ.''

Η ευγνωμοσύνη λοιπόν των ευσεβών Καβαλιωτών προς το μεγάλο Απόστολο των Εθνών Παύλο και τον πρώτο από τους συνεργάτες του Σίλα, που τους αξίωσαν ώστε να είναι η γη τους ο πρώτος ευρωπαϊκός χώρος που πάτησαν με τα άγιά τους πόδια και ακούστηκε το όνομα του Χριστού μας, τους ώθησε μόλις λίγο μετά την πρώτη στοιχειώδη οργάνωση της ζωής τους στο ελεύθερο πια κράτος, ύστερα από σκλαβιά 500 περίπου ετών, να αναγείρουν δύο, τουλάχιστον, μνημεία ευγνωμοσύνης στους μεγάλους αυτούς πνευματοφόρους της ιεραποστολής.

Έτσι αφού κατά το έτος 1926 ολοκληρώθηκε η κατασκευή του περόλαμπρου ναού προς τιμήν του Αγίου Παύλου, στις σωστικές μεσιτείες του οποίου ανατέθηκε η προστασία της Καβάλας ως πολιούχου αυτής, αμέσως μετά μπαίνει σε ενέργεια η ανέγερση του δεύτερου μνημείου, η εκκλησία δηλαδή προς τιμήν του Αγίου Αποστόλου Σίλα.

Με πρωτοβουλία και πάλι του δραστήριου μητροπολίτου της πόλεως, αειμνήστου Χρυσοστόμου Χατζησταύρου, πρώτου επισκόπου της μόλις τότε νεοσυσταθείσης μητροπόλεως Φιλίππων και Νεαπόλεως και μετέπειτα αρχιεπισκόπου Αθηνών, αναλαμβάνεται ο αγώνας για την ολοκλήρωση του τάματος προς τιμήν των μεγάλων Φωτιστών.

Σύσσωμη και πάλι συστρατεύεται η πόλη. Πρωτοπόροι, όπως πάντα, οι εργαζόμενοι της Καβάλας. Μικρές είναι οι οικονομικές δυνατότητές τους, ύστερα μάλιστα από τη μεγάλη οικονομική κρίση του 1933. Όμως μεγάλος παραμένει ο σεβασμός και η ευσέβειά τους για την Εκκλησία και τους Αγίους της. Έτσι αποφασίζεται μια πρώτη και προσωρινή ανέγερση ενός μικρού ναού προς τιμήν του Αγίου Σίλα, που θα ολοκληρώθει μετά, μόλις οι συνθήκες θα είναι πιο ευνοϊκές.

Πού θα γίνει όμως αυτός; Πολλές οι προτάσεις και αλλεπάληλες οι συσκέψεις. Και τότε λάμπει η διορατικότητα του Επισκόπου. Επηρεασμένος αποφασιστικά απ'την τοπική παράδοση, θεωρεί ότι η καταλληλότερη θέση του ναού βρίσκεται εκεί πάνω στο ''μπαλκόνι'' της Καβάλας. Εκεί που κάθησαν για να αναπαυθούν οι Απόστολοι, εκεί που ασφαλώς, πρωτευλόγησαν τη γη την Ευρωπαϊκή, που μόλις τώρα πατούσαν και ατένιζαν ήδη τις ακρογιαλιές και τους κάμπους της. Εκεί ακριβώς στον αυχένα της κορυφογραμμής που χωρίζει τα μεσόγεια από τα παραθαλάσσια. Εκεί για να ευλογεί ο Άγιος στον αιώνα τον άπαντα τις ''εισόδους και εξόδους'' της πόλεως !

Να τι γράφει ο μακαριστός μητροπολίτης στο ''αντί Προλόγου'' κείμενό του στην Ακολουθία του Αποστόλου Σίλα, που ο ίδιος εξέδωσε το 1960 στην Καβάλα : ''....Έπρεπεν όμως να αξιοποιηθώσι και οι σημαντικοί τόποι, όπου εκ παλαιάς παραδόσεως έχομεν, ότι επάτησαν οι ωραίοι πόδες των ευαγγελισαμένων τα αγαθά και την ειρήνην, αγίου Αποστόλου Παύλου και των συνοδών Αυτού. Ως πρώτον δε εθεωρήσαμεν τον εις τον συχένα των από Νεπόλεως εις Φιλίππους λόφων, όπου, κατά την παράδοσιν, εκεί ανεπαύθησαν προς ολίγον εκ της κοπιώδους οδοιπορίας οι Άγιοι ούτοι Απόστολοι....'' Και πάλι στην ίδια Ακολουθία στη σ.38 όταν (29-6-1952) προσφωνούσε τους εκπροσώπους όλου του Χριστιανικού κόσμου με την ευκαιρία του εορτασμού της επετείου των 1900 χρόνων από το πρώτο κήρυγμα του θείου Αποστόλου Παύλου στη Νεάπολη και τους Φιλίππους, έλεγε : ''....Και ο σταδιεύσας την Οικουμένην Θείος Απόστολος Παύλος μετά των συνοδών αυτού επεκτείνεται εν τοις έμπροσθεν. Οι ύπερθεν της πόλεως ημών λόφοι εποτίσθησαν διά του τιμίου ιδρώτος των οδοιπόρων Αποστόλων, και μόνο κατά τον αυχένα τούτον εστάθμευσαν, ίνα αναπαύσωνται....'

Έτσι λοιπόν αποφασίστηκε να κτισθεί σε πρώτη φάση ένας πρόχειρος εξοχικός ναός. Η έκταση όμως, άνυδρος και βραχώδης απ'τη φύση της, που καλύπτονταν ήδη από ένα τεράστιο όγκο ακαθαρσιών, λόγω κυρίως της καύσεως των καπνών που χαρακτηρίζονταν ως άχρηστα, ανήκε στη διαχειριστική ευθύνη του Δημοσίου. Με συντονισμένες ενέργειες του Μητροπολίτου παραχωρήθηκε στην Εκκλησία. Τότε αφού : ''.... μετ'αξιοχρέου ζήλου επιδοθέντες, συνεχίζει στον παραπάνω πρόλογο ο κυρός Χρυσόστομος, εκαθαρίσαμεν τον τόπον εκ των ακαθαρσιών, ας επίτηδες είχαν επισωρεύσει οι κατακτηταί, εδημιουργήσαμεν άλσος, εκεί όπου ενομίζετο, ότι ήταν αδύνατον να ριζοβολήση δένδρον, και ωκοδομήσαμεν μικράν εξοχικήν Εκκλησίαν....''

Στις 12 Ιουνίου 1937, μπήκαν τα θεμέλια του ναού. Χαρακτηριστικό είναι το κείμενο της πράξεως θεμελιώσεως, που ενσωματώθηκε με το θεμέλιο λίθο :

''Εις το όνομα της αγίας και ομοουσίου και ζωοποιού και αδιαιρέτου Τ ρ ι α δ ό ς. Αμήν.

Βασιλεύοντος των Ελλήνων Γεωργίου του δευτέρου, επί προέδρου της Κυβερνήσεως Ιωάννου Μεταξά, Γενικού Διοικητού Θράκης Περικλή Κάβδα, Δημάρχου Καβάλας Αθανασίου Μπαλάνου, Πατριάρχου Οικουμενικού Βενιαμίν, Αρχιεπισκόπου Αθηνών και πάσης Ελλάδος Χρυσοστόμου, σήμερον Σάββατον 12ην του μηνός Ιουνίου του σωτηρίου έτους 1937 (τριάκοντα επτά) διά χειρός εμού του ταπεινού Μητροπολίτου Φιλίππων, Νεαπόλεως Χρυσοστόμου κατετέθη σύν Θεώ αγίω ο θεμέλιος λίθος του ιερού τούτου Ναού, όστις τιμηθήσεται διά του σεπτού ονόματος του αγίου ενδόξου Αποστόλου Παύλου του Αγίου Σίλα. Ο πάνσεπτος ούτος Ναός οικοδομείται επί του χώρου, όπου κατά σεβαστήν αρχαιοτάτην παράδοσιν ανεπαύθησαν οι άγιοι Απόστολοι Παύλος και Σίλας κατά την προς Φιλίππους οδοιπορίαν αυτών διά το κήρυγμα του Λόγου του Θεού.

Κύριε, φύλαττε τον άγιον οίκον τούτον εις αιώνα αιώνος. Αμήν''.

Πανηγύρι ακολούθησε τον αγιασμό. Εκατοντάδες ήταν οι πιστοί που ανέβηκαν για να παρακολουθήσουν την τελετή. Και δεν έχασαν την ευκαιρία. Αμέσως μετά το τέλος των ευχών και των προσφωνήσεων στρώθηκαν στο φαγοπότι. Κανείς εξάλλου σε θα μπορούσε να αντισταθεί στο προκλητικό κάλεσμα της καταπράσινης χλόης που πληθωρικά, λόγω εποχής, σκέπαζε τη γη. Και αυτό ήταν το ξεκίνημα. Κάθε Σαββατοκύριακο στη συνέχεια γέμιζε η περιοχή. Δεν ''ήξεραν'' τότε τη θάλασσα οι άνθρωποι. Τους ξεκούραζε και τους ψυχαγωγούσε το βουνό. Εδώ ανέβαιναν κάθε φορά που ήθελαν να αναπνεύσουν το καθαρό οξυγόνο και ταυτόχρονα να λατρεύσουν τον ουράνιο δωροδότη Πατέρα. Το καταπράσινο της φύσης και το μεθυστικό άρωμα των λουλουδιών σε συνδυασμό με τη συγκινησιακή φόρτιση που ασκούσε ο σεβασμός προς τη θρησκευτική παράδοση, ήταν η ιδεώδης προϋπόθεση για την πνευματική ανάταση της ψυχής και το πλημμύρισμά της από τα ιδιαίτερα εκείνα σκιρτήματα που γεννά ο συγκερασμός της φύσης και του θείου. Όλος ο χώρος αγιασμένος από τα βήματα των Αποστόλων και την παρουσία του πρώτου αυτού ναϊσκου ασκούσε μια ιδιαίτερη γοητεία σ'΄ολους τους επισκέπτες. Ήταν ένας πραγματικός παράδεισος. Ο εωρτασμός της Πρωτομαγιάς, η μνήμη του Αγίου Χριστοφόρου στις 9 Μαϊου και ιδιαίτερα το πανηγύρι της εκκλησίας στις 30 Ιουλίου, ήταν σταθμός για τους περισσότερους Καβαλιώτες. Από πολύ πρωί ολόκληρα καραβάνια ξεκινούσαν από όλα τα σημεία της Καβάλας και κατευθύνονταν προς το αγιασμένο εξωκκλήσι. Δεν υπήρχαν τότε τα πολλά αυτοκίνητα. Υπήρχε όμως εντονότερος ο σεβασμός. Οι άνθρωποι ήξεραν να χαίρονται αγνά και να ψυχαγωγούνται περισσότερο παραδοσιακά. Γέμιζαν όλες οι γειτονικές πλαγιές απ'την παρουσία τους. Μετά την ακολουθία της θείας λειτουργίας, άρχιζε το τραπέζι της υλικής τροφής γαρνιρισμένο από τα τραγούδια της χαράς. Όμορφες μέρες τότε τα πανηγύρια της εκκλησίας. Αγιασμένες και ιδιαίτερα ανθρώπινες οι ώρες που τ'ακολουθούσαν. 

'Ομως τίποτε το καλό δεν κρατάει, δυστυχώς, πολύ. Τρία μόλις χρόνια μετά το χτίσιμο της εκκλησίας ήρθαν τα "δίσεκτα"για την πατρίδα μας χρόνια. Ο πόλεμος πρώτα, η κατοχή στη συνέχεια και ο εμφύλιος που ακολούθησε είχαν σαν αποτέλεσμα να επηρεάσουν αρνητικά και τη ζωή στο εξωκκλήσι. Χαρακτηριστική είναι η περιγραφή των ζημιών που προξένησαν σ'αυτό, όπως και σ'όλους τους ναούς της Καβάλας, οι ομόθρησκοι δυστυχώς Βούλγαροι. Στο κείμενο που ακολουθεί φαίνονται ακριβώς οι συνέπειες της παρουσίας τους: "Εκ της Ιεράς Εκκλησίας του Αγίου Αποστόλου Σίλα, διαρρήξαντες την θύραν του Αγίου Βήματος, 1) αφήρεσαν τρεις τάπητας, τας σινδόνας και τα καλύμματα της Αγίας Τραπέζης, μη φεισθέντες και αυτού του εκ των εγκαινίων του Ιερού Ναού κατασαρκίου. 2) Αφήρεσαν τα αργυρά δισκοπότηρα. 3) Διήρπασαν αρκετάς εικόνας, πλήν ευτυχώς τινών αρχαιολογικής αξίας. 4) Διήρπασαν τα καθίσματα (πάγκους), είκοσι τον αριθμόν. 5) Κατέστρεψαν εν ορειχάλκινον μανουάλιον. 6) Εκ των κελλιών, εκ μεν του άνω ορόφου αφήρεσαν μίαν μεγάλην ντουλάπαν, μίαν μικράν σιδηράν τράπεζαν, μίαν εταζέραν, τρεις εικόνας κλπ. 7) Εκ του κάτω ορόφου : αφήρεσαν την θερμάστραν, μίαν κλίνην μετά κλινοστρωμνών, τέσσαρα καθίσματα, κουβάδες, γεωργικά εργαλεία, και καύσιμον ύλην. 8) Κατέστρεψαν το αποχωρητήριον. 9) Κατέστρεψαν σωλήνας της υδρεύσεως μήκους διακοσίων μέτρων. 10) Αφήρεσαν τέσσαρας ορειχάλκινους κρήνας της υδρεύσεως. 11) Κατέστρεψαν περί τας πέντε χιλιάδας νεοφύτων δένδρων αμυγδαλεών. 12) Κατέστρεψαν το δι' αγκαθωτού σύρματος περιτύλιγμα του κτήματος, μήκους περί τα χίλια μέτρα. 13) Κατέστρεψαν την εξωτερικήν θύραν του κτήματος". Με την παρουσία των Βουλγάρων αραίωσαν και οι επισκέψεις στο εξωκκλήσι. Ο ρυθμός της ζωής άλλαξε για όλους. Και τότε ήρθε η έμπνευση στον αείμνηστο Χρυσόστομο. Το εξωκκλήσι να γίνει μοναστήρι! Να μην μείνει ένα μικρό εκκλησάκι. Η Καβάλα αναπτυσσόταν. Χρειάζονταν επομένως τους προμαχώνες της.

Χρειάζονταν τους πνευματικούς πνεύμονές της. Χρειάζονταν τους φάρους της, τους οδηγητικούς. Υπήρχε ήδη η πρώτη "υποδομή". Εκτός από το μικρό "γραφειάκι" που και σήμερα σώζεται, υπήρχε ακόμη και το κτίριο των κελλιών. 'Ετσι, μόλις η φουρτούνα καταγάλιασε, μόλις σχεδόν το κράτος άρχισε και πάλι να λειτουργεί, με πρόταση του Ιεράρχου εκδόθηκε το Β.Δ. 26/1946, που δημοσιεύτηκε στο ΦΕΚ 275/9-9-46, με το οποίο ιδρύονταν ανδρώα μονή στο όνομα τουΑγίου Σίλα. Και ενώ όλες οι προϋποθέσεις για την αξιοποίηση του χώρου ολοκληρώθηκαν..., υπήρχε ακόμη το "μικρό" εμπόδιο των χρημάτων. Πέρασαν έτσι δέκα ολόκληρα χρόνια. Ο σεβάσμιος μητροολίτης έχοντας τώρα βοηθό και πραγματικό στυλοβάτη όλου του έργου του το νεαρό τότε αρχιμανδρίτη π. Άνθιμο Αραμπατζόγλου αρχίζει και πάλι τον αγώνα. 'Επρεπε πλέον να γίνουν οι νέες εγκαταστάσεις. 'Επρεπε να κτισθεί νέος ναός, να ολοκληρωθεί η διαμόρφωση του χώρου της μονής, να γίνουν νέα κτίρια.

Το 1956 είναι ο τρίτος σταθμός στη ζωή της μονής. Με πρωτοβουλία και πάλι του μητροπολίτου Χρυσοστόμου και το ζήλο του π. Ανθίμου ξεκινά ένας παγκαβαλιώτικος "έρανος"για το μικρό μοναστήρι. Οι εργαζόμενοι της Καβάλας και πάλι πρώτoι στο προσκλητήριο της Εκκλησίας. Συγκινητική είναι η προσφορά τους. Με δική τους πρωτοβουλία και κυρίως των πολυπληθών τότε καπνεργατών (15000 περίπου), καθιερώθηκε η ετήσια λαχειοφόρος αγορά. Κάθε καπνεργάτης, δηλαδή, "υποχρεωνόταν", την εβδομάδα προ της πανηγύρεως του Αγίου, να αγοράσει ένα λαχείο αξίας 2 δραχμών, για την αποπεράτωση των εργασιών της μονής. Το δίδραχμο αυτό παρακρατούνταν από τους εργοδότες των εργατών με τη σύμψωνη γνώμη τους, και αποδίδονταν συνολικά στην ερανική επιτροπή. Ο τυχερός της κληρώσεως, που γινόταν την ημέρα της πανηγύρεος, κέρδιζε ένα μικρό κατσικάκι που και αυτό ήταν προσφορά. Αυτό επαναλαμβανόταν για 4-5 τουλάχιστο χρόνια. Αλλά κοντά στους "μικρούς" ήρθαν και οι "μεγάλοι". Γνωστοί είναι οι ετώνυμοι, καπνέμποροι κυρίως, που πρωτοστάτησαν στη συγκέντρωση των χρημάτων. Πάντα δίνουν οι άνθρωποι όταν παρακινηθούν. Αρκεί να υπάρχει η διαφάνεια και η εμπιστοσύνη. Φυσικά δεν είναι εύκολο να κτισθεί ένα μοναστήρι. Οι ανάγκες του είναι τεράστιες. Χρειάζεται ναός, κελλιά, χώροι υποδοχής, περίφραξη του περιβόλου, νερό, κ. ά. Με μεθοδικότητα και μεράκι ξεκίνησαν όλα, Δεν έχει σημασία τι έγινε πρώτα. Το βέβαιο είναι ότι χρειάστηκε αγώνας. Ο π. Άνθιμος ανεβοκατέβαινε συνεχώς. Δεν ήταν μόνο τα χρήματα το εμπόδιο. 'Ηταν πολλές φορές και οι άνθρωποι, απ ' τον τελευταίο τεχνίτη μέχρι τo δημόσιο αξιωματούχο. Πραγματικό εργοτάξιο ο χώρος για αρκετούς μήνες. Ο ναός, το αρχονταρίκι με τη μεγάλη αίθουσα δεξιώσεων, το ηγουμενείο, η ανακαίνιση των κελλιών των μοναχών, ήταν τα πρώτα κτίσματα που ξεκίνησαν. Ο καινούριος μεγαλόπρεπος ναός κτίσθηκε γύρω απ'το παλιό εκκλησάκι. Μόνον όταν οι εργασίες προχώρησαν αρκετά, τότε μόνο κατεδαφίστηκε αυτό. Τριακόσιες χιλιάδες δραχμές, μας είπε ο π. Άνθιμος, στοίχισε ο ναός. Δεν ήταν λίγα για την εποχή αυτή.

Ενα μεγάλο μέρος των οικοδομικών υλικών καλύφθηκαν καιπάλι από προσφορές. Σε εντοιχισμένη πλάκα στο εσωτερικό του ιερού ναού πολύ εύγλωττα απεικονίζεται το "ιστορικό" της ανεγέρσεώς του: «Αρχιερατεύοντος/Φιλίππων-Νεαπόλεως-Θάσου Χρυσοστόμου / Ευσεβόφρονι ζήλω Πρωτοσυγγέλου Ανθίμου Αραμπατζόγλου / Ηγουμένου Παρθενίου, συνδρομή καπνεμπόρων / καπνεργατών και ορθοδόξων Χριστιανών της πόλεως / Καβάλας οικοδομήθη ο πάνσεπτος ούτος ναός του/Αγίου Αποστόλου Σίλα, 
εγγενειασθείς τη Κυριακή/των Μυροφόρων2Οη Μαίου 1956".

Στα εγκαίνια αυτά έγινε και πάλι πανηγύρι. Χιλιάδες ο πιστός λαός και μαζί του όλες οι Αρχές της πόλεως που παραβρέθηκαν σ'αυτά. Μαζί τους, λαμπρύνοντας με την παρουσία τους την τελετή, ήσαν και οι μητροπολίτες Δράμας, Βεροίας, και Ελασσώνος, και φυσικά όλος ο κλήρος της μητροπόλεως και των άλλων γειτονικών περιοχών των μητροπόλεων Ελευθερουπόλεως και Δράμας.

Η ζωή στο μοναστήρι ξανάρχισε. Στις γιορτές και στα πανηγύρια και πάλι ο κόσμος ανέβαινε κατά χιλιάδες. Μόλις 3-4 χρόνια αργότερα (1960), ο μακαριστός Χρυσόστομος, επίσκοπος ακόμη τότε της Ιεράς Μητροπόλεως, θα γράψει: "Η Ιερά αυτή μονή ανεδείχθη εις σπουδαίον προσκύνημα, εις το οποίον προσέρχονται κατά την πανήγυριν και τας εορτάς ευλαβείς προσκυνηταί εκ τε της πόλεως και της υπαίθρου της περιφερείας ημών ως και των γειτόνων επαρχιών".

Το πρόβλημα της μονής τώρα δεν είναι πλέον τα κτίσματα. Αυτά και αρκετά είναι και ωραία στην κατασκευή τους. Να πως τα περιγράφει ο π. Ιωακείμ Καραχρήστος, στο μικρό πόνημά του για το μοναστήρι: "....Στο κέντρο του συγκροτήματος, γράφει, δεσπόζει το λιθόκτιστο καθολικό της Μονής με τον μεγαλόπρεπο τρούλο του και με τον κατάλευκο σταυρό ψηλά Δίπλα και εμπρός το αρχονταρίκι, όπου η μεγάλη αίθουσα των δεξιώσεων με την παραστατική εικόνα της Δευτέρας Παρουσίας, μία μικρή έκθεση με διάφορα αναμνηστικά και ωφέλιμα βιβλία και ένα γραφειάκι του Καθηγουμένου. Κάτω από το αρχονταρίκι βρίσκονται οι χώροι για την καθημερινή διαμονή των μοναχών και μπροστά ένα συντριβάνι με την κληματαριά και το Προσκυνητάρι του Γολγοθά σ'ένα χώρο περίτεχνα στρωμένο με σχιστόλιθους του Παγγαίου. Στην ίδια σειρά το Ηγουμενείο με τα κελλιά των Πατέρων και απέναντι απ'αυτό ένα μαρμάρινο υπαίθριο τραπέζι για την εξυπηρέτηση των επισκεπτών στη θερινή περίοδο... Λίγο πιο μπροστά μια πέτρινη βρύση, που προσφέρει αφειδώλευτα το νερό της. Δίπλα ακόμη ο χώρος των καλλωπιστικών πτηνών, που και αυτά τονίζουν με την πολυχρωμία και την ποικιλία των φωνών τους το περιβάλλον, και αντίκρυ ακριβώς το μικρό καμπαναριό με τα γλυκόλαλα σήμαντρα...."

Επίσης ανακαινίστηκε η σκεπή του καθολικού και βάφτηκε όλος ο ναός. Κτίσθηκε νάρθηκας προσαρμοσμένος στο "χρώμα και στην αρχιτεκτονική" του ναού. Ανακαινίστηκαν τα κελλιά, η αίθουσα δεξιώσεων (αρχονταρίκι) και το Ηγουμενείο της μονής. Πλακοστρώθηκαν οι αυλές και ο δρόμος που οδηγεί από την κεντρική είσοδο μέχρι το ναό. Σκεπάστηκαν επίσης με σχιστόλιθους από το γειτονικό Παγγαίο, όλες οι επιφάνειες του κτιρίου που έχουν πρόσοψη προς το εσωτερικό της μονής. Διαμορφώθηκαν νέοι βοηθητικοί χώροι. Κατασκευάσθηκε σιδηρόφρακτη περίφραξη όλου του περιβόλου της μονής, εξωραίστηκε όλος ο χώρος με τη φύτευση δενδρυλλίων και λουλουδιών, λύθηκε το πρόβλημα της υδρεύσεως της μονής, και την άνοιξη του 1988 μπήκε ο θεμέλιος λίθος της βορεινής πτέρυγας όπου θα στεγάζονται τα νέα κελλιά και τα εργαστήρια της μονής. Ηδη σήμερα με τη συγκινητική πάντοτε οικονομική συμμετοχή των πιστών, έχει τελειώσει πλέον ο σκελετός από σιδηροκονίαμα και με την αρχή της άνοιξης, με τη βοήθεια του Θεού, θα συνεχιστούν οι εργασίες αποπερατώσεώς του. Αμέσως μετά την είσοδο του περιβόλου της μονής και ακριβώς δίπλα στο μνημείο που είναι αφιερωμένο στους αγωνιστές του μακεδονικού αγώνος, κτίζεται ήδη με δαπάνες του γνωστού αρχιμανδρίτη π. Ανθίμου Αραμπατζόγλου, ένας περικαλής ναός αφιερωμένος στη μνήμη του Αγίου Ανθίμου. Με την ολοκλήρωση των εργασιών της ανεγέρσεώς του προβλέπεται ότι θα κοσμήσει με την παρουσία του το χώρο της μονής και ασφαλώς θα εξυπηρετήσει τις λατρευτικές ανάγκες αυτής.

Το πρόβλημα λοιπόν δεν είναι τα κτίσματα της μονής αλλά η μόνιμη επάνδρωσή τους. Δύσκολα να βρεθεί πολυμελής αδελφότητα για να μείνει για πάντα στο μοναστήρι... 'Ετσι ο χώρος χρησιμοποιήθηκε ήδη πολλές φορές και για παράλληλες δραστηριότητες. Ο σεβάσμιος Ιεράρχης Χρυσόστομος και πάλι θα σημειώσει στον πρόλογο της Ακολουθίας του Αγίου: "ωκοδομήσαμεν εσχάτως μεγαλοπρεπήν ιερόν Ναόν εις Τιμήν και μνήμην του συνοδού και συνεκδήμου του Αποστόλου Παύλου αγίου Αποστόλου Σίλα, και παραπλεύρως του Ναού τούτου ηγείραμεν οικοδομάς προς στέγασιν Ιερατικής Σχολής ". Και λίγο πιο κάτω: "... εις τον πευκόφυτον δε περίβολον της Ιεράς Μονής επί σειράν ετών εφιλοξενήθη προς παραθερισμόν ο όμιλος κορασίδων εξ Αθηνών της οργανώσεως ΟΧΕΚ, Βύρωνος, θρησκευτικώς μεμορφωμένων...".

Η εξυπηρέτηση των λατρευτικών αναγκών της μονής στο παρελθόν πριν από τη σημερινή κατάσταση, γινόταν κατά κανόνα από ιερομονάχους που ήσαν συνήθως Αγιορείτες και διέμεναν σ'αυτή για κάποιο χρονικό διάστημα μικρότερο ή μεγαλύτερο.

Σαράντα περίπου χρόνια έχουν περάσει από την ημέρα των εγκαινίων του καθολικού της μονής. Πολυάριθμα Ιερά Μυστήρια, πέραν από το της θείας Ευχαριστίας, και κυρίως γάμοι και βαπτίσεις, έγιναν κάτω από τους θόλους του. Κινητικότητα έντονη σε μακρές περιόδους, εξαιτίας κυρίως της παρουσίας δραστηρίων ηγουμένων, αλλά και εγκατάλειψη και ερήμωση τον υπόλοιπο χρόνο που μεσολαβούσε στα ενδιάμεσα της ηγουμενίας τους. Θέλουμε να πιστεύουμε ότι οι οραματισμοί και τα σχέδια τουλάχιστον της σημερινής αδελψότητος θα έχουν πράγματι μονιμότητα και συνέπεια. "'Οραμα μου, γράφει ο π. Ιωακείμ, είναι να αποβεί ο Άγιος Σίλας ιερός προμαχώνας για τους πορευομένους στον ευλογημένο δρόμο της χριστιανικής ζωής. Ένας τόπος όπου θα κοπάζουν οι θύελλες των παθών της ανθρώπινης ψυχής. 'Οπου οι μοναχοί και οι χριστιανοί θα ψάλλουν το μεγαλείον του Θεού. 'Οπου θα δροσίζονται και θα χαριτώνονται καθώς θα τρέφονται οι ψυχές τους με το ουράνιο μάννα και θα αναβαπτίζονται στα ζωηψόρα νάματα της ευαγγελικής αλήθειας και της Αγίας Ορθοδοξίας μας. 'Οπου θα ζουν εντονότερα το μυστήριο της πίστεως, θα ωραιοποιούν τη ζωή τους και θα διώχνουν μακρυά την μελαγχολία και τη θλίψη, την απελπισία και τον πόνο ". Μακάρι να δώσει ο Θεός με τις ευχές και τη μεσιτεία του Αγίου Αποστόλου Σίλα να πραγματοποιηθεί επιτέλους το όνειρο και οι ελπίδες του μακαριστού ιδρυτή της μονής.

Τα μοναστήρια δεν ήσαν πάντοτε μόνον οι ακροπόλεις και οι προμαχώνες της αγίας μας Ορθοδοξίας, αλλά ταυτόχρονα και εθνικά μετερίζια και θεματοφύλακες των εθνικοθρησκευτικών μας παραδόσεων.

Σ'όλους τους απελευθερωτικούς αγώνες του 'Εθνους μας τα μοναστήρια όχι μόνο πρωτοστάτησαν σ'αυτούς, αλλά έγιναν και τα κέντρα πολλές ψορές ψονικοτάτων μαχών και οι επάλξεις απ'τις οποίες είτε ξεπηδούσαν τα κινήματα, είτε σφράγιζαν με τη θυσία τους και την ολοκληρωτική τους καταστροφή τον καθαγιασμό των αγώνων αυτών.

'Ετσι λοιπόν η σημερινή παρουσία ιστορικών μνημείων και άλλων αναθηματικών επιγραφών στο χώρο των μοναστηρίων, όχι μόνο δεν είναι ξένη προς το πνεύμα και την ιστορία αυτών, αλλά, κατά την άποψή μας, απόλυτα ταιριαστή και πολλές φορές επιβεβλημένη.

Αυτό ακριβώς επέτυχε σ'ένα μεγάλο βαθμό και ο ρέκτης προκαθήμενος της τοπικής Εκκλησίας, της μητροπόλεως τότε Φιλίππων και Νεαπόλεως, κυρός Χρυσόστομος. Με δική του πρωτοβουλία στον αύλειο χώρο της μονής στήθηκαν εκτός απ'τη μαρμάρινη "Κτιτορική" στήλη που βρίσκεται μπροστά και αριστερά του καθολικού και άλλα δύο πέτρινα μνημεία που είναι αφιερωμένα στη μνήμη όλων αυτών, που θυσιάστηκαν στους εθνικοαπελευθερωτικούς αγώνες της νεότερης Ελλάδος μας.

Η πρώτη στήλη η "Κτιτορική", ύψους περίπου τριών μέτρων, στηρίζεται σε μια τετράγωνη μαρμάρινη βάση. Στο επάνω μέρος της στήλης διασώζεται η παράδοση της αναπαύσεως στο σημείο αυτό του Αγίου ΑποστόλουΠαύλου και των συνεργατών του με την επιγραφή : "ΚΑΤ' ΑΡΧΑΙΑΝ ΠΑΡΑΔΟΣΙΝ ΕΝΤΑΥΘΑ ΑΝΕΠΑΥΘΗΣΑΝ ΟΙ ΑΓΙΟΙ ΑΠΟΣΤΟΛΟΙ ΠΑΥΛΟΣ ΚΑΙ ΣΙΛΑΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣ ΦΙΛΛΙΠΟΥΣ ΑΠΟΣΤΟΛΙΚΗΝ ΕΠΙΣΚΕΨΙΝ ΤΩΝ". Στις δύο πλάγειες όψεις της στήλης και στο κέντρο περίπου αυτής, σημειώνονται τέσσερις από τους στίχους που αναγράφονται στο συναξάρι της 30ης (Λ') Ιουλίου, ημέρα της μνήμης του Αγίου, και αναφέρονται στους δύο κορυφαίους αποστολικούς συνεργάτες. Γράφει λοιπόν στη μία όψη : "ΜΕΓΑΣ ΜΕΝ ΠΑΥΛΟΣ ΚΑΙ ΚΟΡΥΦΑΙΟΣ, ΘΕΙΟΣ ΔΕ ΣΙΛΑΣ ΣΥΝΟΔΟΙΠΟΡΟΣ", ενώ στην άλλη : "Ω ΣΙΛΑ! ΠΟΙΟΝ ΑΛΛΟ ΣΟΙ ΠΛΕΞΩ ΣΤΕΦΟΣ; Η ΑΥΤΟΠΤΗΝ ΛΕΓΕΙΝ ΣΕ ΚΑΙ ΜΥΣΤΗΝ ΛΟΓΟΥ;"

Στο κάτω μέρος της στήλης, κοντά στη βάση αυτής, αναγράφεται και ο λόγος της αναθηματικήςαυτής προσφοράς με τη φράση : "ΧΡΙΣΤΟΥ ΦΩΤΙ ΤΩ ΘΕΙΩ ΑΥΓΑΣΘΕΝΤΕΣ ΦΙΛΙΠΠΟΙ - ΝΕΑΠΟΛΙΣ, ΤΙΜΩΣΙ ΣΙΛΑΝ".

Τέλος, στις τέσσερις πλευρές της μαρμάρινης βάσης, σημειώνονται όλοι οι δήμοι και οι κοινότητες της περιοχής που ιδιαίτερα βοήθησαν οικονομικά στην ανέγερση του ναού και των κτισμάτων γύρω απ'αυτόν.

Λίγο πιο μπροστά απ' την κτιτορική αυτή επιγραφή, στο ύψος του άξονα που οδηγεί από την είσοδο της μονής στο καθολικό αυτής, βρίσκεται ένα καλαίσθητο πέτρινο μνημείο αφιερωμένο σ'όλους εκείνους τους ανώνυμους τοπικούς ήρωες που έπεσαν για χάρη της πατρίδος και της πίστης μας. Χαρακτηριστική είναι η επιγραφή που καλύπτει σχεδόν όλη την πρόσθεια επιφάνεια αυτού : "ΕΙΣ ΜΝΗΜΟΣΥΝΟΝ ΤΩΝ ΕΝΔΟΞΩΝ ΠΕΣΟΝΤΩΝ ΚΑΙ ΣΦΑΓΙΑΣθΕΝΤΩΝ ΑΔΕΛΦΩΝ ΗΜΩΝ",1912-13, 1916-22, 1940.

Κάτω ακριβώς από τις χρονολογίες - σταθμούς - που σημάδεψαν τη ζωή και την τύχη της νεότερης Ελλάδος μας, σημειώνεται, σα σε παράπονο, ο "αποκαλυπτικός" λόγος του Ευαγγελιστού Ιωάννου όλων εκείνων των ψυχών που θυσιάστηκαν "διά τον λόγον του θεού..." και τα σύνορα της πατρίδος μας : "Έως πότε, γράφει, ο δεσπότης ο άγιος και αληθινός, ου κρίνεις και εκδικείς το αίμα ημών από των κατοικούντων επί της γης;".

 Το δεύτερο μνημείο βρίσκεται απέναντι ακριβώς από τον πυλώνα της Μονής, δίπλα και δεξιά από το ναό του Αγίου Ανθίμου. Είναι ένα πέτρινο ανάθημα, σχήματος κώνου και ύψους τρισίμισυ περίπου μέτρων. Είναι αφιερωμένο ιδιαίτερα στους λεβέντες εκείνους ανώνυμους,.αγωνιστές της ηρωικής περιόδου του Μακεδονικού Αγώνος (1903-1908), οι οποίοι στην κυριολεξία κάτω απ'τη μύτη των κατακτητών, κράτησαν άσβεστο το καντήλι της ελληνικής ψυχής, προετοιμάζοντας έτσι θετικά το έδαφος για τη μετά τους νικηφόρους και ενδόξους βαλκανικούς πολέμους εποχή.

Στο επάνω μέρος της στήλης αναγράφεται το επίγραμμα : "Η ΟΛΙΓΟΝ ΤΟΔΕ ΣΗΜΑ ΤΟΔΕ ΚΛΕΟΣ ΟΥΡΑΝΟΜΗΚΕΣ", και λίγο πιο κάτω: "ΕΙΣ ΤΟΥΣ ΗΡΩΙΚΟΥΣ ΠΡΟΜΑΧΟΥΣ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΜΑΣ (1903-1908)".

Στη συνέχεια, κάτω ακριβώς από την χρονολογία, αναγράφονται δύο τετράστιχα από το δημοτικό λαϊκό τραγούδι που τραγουδούσαν με υπερηφάνεια όλοι οι Ελληνες την εποχή εκείνη:

"Λεβεντιά καμαρωτή

μέσα σε βουνά και δάση

που προβάλλει με σπαθί

την πατρίδα να δοξάση....

Φεύγουν οι εχθροί μας, παν'

κάθε Βούλγαρος αντάρτης,

φεύγουν πίσω δε γυρνάν

ποιος θε να φανεί μπροστά της;"

Τις μνημειακές επιγραφές, που υπάρχουν στο χώρο της μονής, πλαισιώνει, κατά κάποιο τρόπο, και η παρουσία δύο περίπου δεκάδων αρχαιολογικών μαρμάρινων αρχιτεκτονικών (κιονόκρανα, τμήματα και βάσεις κιόνων κ.ά.), που βρίσκονται ακριβώς στο κέντρο του χώρου της μονής.

Τέλος, νομίζουμε ότι αξίζει να μνημονεύσουμε εδώ και την ιταρουσία, ανάμεσα σ'αυτά τα μαρμάρινα αρχιτεκτονικά, μιας ταφειακής μαρμάρινης πλάκας (διαστ. 1,55 Χ 1,25 μ.), που αποτελεί πραγματικά μια ακόμη φρικαλέα μαρτυρία για τη θυριωδία των βόρειων γειτόνων μας. Βρέθηκε πλάι σ'ένα πηγάδι στο γειτονικό χωριό Δάτο. Εδώ μεταφέρθηκε πρόσφατα από το Σεβασμιώτατο Μητροπολίτη Φιλίππων Νεαπόλεως και Θάσου κ. Προκόπιο. Επάνω στην πλάκα και μεταξύ δύο σταυρών αναγράφεται η ιστορική ενθύμηση : "Παρά το φρέαρ τούτο απηγχονίσθη υπό των επιδραμόντων Βουλγάρων, από καταπεσούσης νυν λεύκης, ο Μητροπολίτης Ελευθερουπόλεως Γερμανός Σακελαρίδης. Αρχάς Ιουλίου 1917."  Δεξιά της επιγραφής αυτής αναγράφεται ο τόπος του εγκλήματος με τη φράσή: "Παρά το Δάτω".